انزال پسگرد
اختلال در انزال ميتواند به 5 شکل تظاهر کند: 1. انزال زودرس 2. انزال ديررس 3. انزال پسگرد 4. نبود انزال 5. انزال دردناک. انزال پسگرد به اين معني است که هنگام انزال، مني به خارج از بدن نميريزد، بلکه به طرف عقب برميگردد و وارد مثانه ميشود و بعدها با ادرار دفع ميشود. در حالت طبيعي بيش از 90 درصد حجم مني را ترشحات پروستات و کيسههاي منوي تشکيل ميدهند. ابتدا به طور اختصار مکانيسم ايجاد انزال جهت آگاهي توضيح داده ميشود تا در درک و فهم مطالب بعدي موثر باشد.
مکانيسم انزال
مکانيسم انزال، فرآيند پيچيدهاي است که نيازمند عملکرد هماهنگ سيستم عصبي- عضلاني فرد است. کلا حجم مني که معمولا 3 تا 4 ميليليتر است، ناشي از ترشحات پروستات، کيسههاي منوي و بيضههاست. برخلاف تصور بيشتر مردم، نقش بيضهها در ايجاد حجم مني بسيار اندک ولي فوقالعاده مهم است. حدود يک درصد حجم مني را اسپرمها تشکيل ميدهند که در بيضهها توليد و از طريق لولههاي مني، در مجراي خلفي مرد به ترشحات کيسههاي منوي و پروستات اضافه ميشوند (لطفا براي درك بيشتر به شکل مراجعه کنيد). در درصد قابلملاحظهاي از مردان نابارور که تعداد اسپرم آنها صفر است، تقريبا هيچ تغييري در حجم مني ديده نميشود و تنها با آزمايش دقيق است که ميتوان به فقدان اسپرم در مني اين مردان پي برد. هنگام رابطه جنسي وقتي مرد به آستانهاي از تحريک برسد، ترشحات 3 عضو فوقالذکر وارد مجراي خلفي پيشابراه ميشود. ورود اين ترشحات به مجراي خلفي تحت کنترل سيستم عصبي خودکار است، يعني يک مرد نميتواند آن را به تاخير بيندازد يا تسهيل بکند. مثانه هم در مردان به مجراي خلفي پيشابراه باز شده و ادرار از داخل مثانه به اين قسمت مجراي ادراري تخليه ميشود. حتي اگر مثانه ما پر باشد، ميتوانيم خروج ادرار را کنترل کنيم در غير اين صورت دچار بياختياري ادرار خواهيم شد.
براي جلوگيري از بياختياري ادراري دو مکانيسم هماهنگ با هم عمل ميکنند؛ اولي، وجود اسفنکتر داخلي يا غيرارادي است که در گردن مثانه قرار دارد و با باز و بسته شدن خود خروج ادرار از مثانه را کنترل ميکند و همانطور که ذکر شد باز و بسته شدن اين اسفنکتر غيرارادي و ريفلاکسي است و تحت کنترل ما نيست. وقتي مثانه به يک حجم پر شدن خاص ميرسد اين اسفنکتر به صورت غيرارادي باز و ادرار وارد مجراي خلفي ميشود. ولي بدن ما داراي مکانيسم ديگري است که اجازه خروج ادرار از مجراي قدامي را نميدهد و آن اسفنکتر خارجي است که در محل اتصال مجراي خلفي به مجراي قدامي قرار دارد و مجرا را احاطه ميکند (شکل). اين اسفنکتر ارادي و تحت اختيار ماست و ما با منقبض کردن آن جلوي خروج ادرار را ميگيريم و در يک شرايط مناسب، با شل کردن اين اسفنکتر، مثانه خود را خالي ميکنيم. هدف از بيان اين مقدمه نسبتا طولاني اين است که خروج مني نيز از بدن تا حدودي تحت قواعد خروج ادرار از بدن است.
اختلال گردن مثانه؛ عامل انزال پسگرد
هنگام ورود مني به مجراي خلفي، گردن مثانه به صورت رفلکسي (خودکار) بسته ميشود تا مني وارد مثانه نشود. بنا به هر دليلي اگر گردن مثانه توسط جراحي آسيب ببيند يا از بين برود يا به علت اختلال در عصبگيري مثانه، گردن مثانه عملکرد طبيعي خود را از دست بدهد، هنگام ورود مني به مجراي خلفي، گردن مثانه باز ميماند و مني وارد مثانه ميشود.
اين اختلال در گردن مثانه داراي يک طيف است و از خفيف تا شديد متغير است. در مواردي که آسيب متوسط است، گردن مثانه به طور نسبي بسته ميشود و مقداري از مني وارد مثانه شده و مقداري بيرون ميريزد. اگر اختلال شديد و کامل باشد (که اکثرا اينگونه است) مني به طور کامل وارد مثانه ميشود و سبب ايجاد يک حالت مرضي ميشود که اصطلاحا به آن «انزال خشک» ميگويند، يعني حتي يک قطره مني نيز بيرون نميريزد. از علائميکه بيمار ميتواند شک به وجود انزال پسگرد نسبي بکند، يکي کاهش حجم مني خروجي و ديگري کدر شدن رنگ ادرار است.
پيامدهاي انزال پسگرد
انزال پسگرد به خودي خود زياد از نظر سلامتي مشکلساز نيست، ولي اکثرا سبب نگراني زوجين ميشوند و گاهي مشکلاتي در روابط زناشويي از نظر روحي و رواني ايجاد ميکند. مرداني که دچار انزال پسگرد هستند، معمولا در رسيدن به اوج لذت جنسي (ارگاسم) مشکل ندارند و انزال را نيز احساس ميکنند، اما مني بهجاي اينکه بيرون بريزد، وارد مثانه ميشود. اما عارضه عمده انزال پسگرد در زوجهاي جوان است که ميخواهند صاحب فرزند شوند که اين به علت انزال پسگرد از راه طبيعي امکانپذير نخواهد بود. براي ايجاد مشکل در باروري، انزال پسگرد تمام عيار لازم نيست. در بعضي مردان که تعداد اسپرم آنها اندک است، در صورت وجود انزال پسگرد نسبي، مقداري از مايع مني وارد مثانه و از تعداد کل اسپرمهاي خارج شده کاسته ميشود. حال در اين مردان اگر انزال پسگرد درمان شود، ممکن است تعداد اسپرمهاي موجود در مني به اندازه کافي بالا برود و سبب باروري شود. حداقل تعداد کل اسپرم (نه تعداد اسپرم در يک ميليليتر مني) لازم براي ايجاد بارداري در همسر، حدود 60 ميليون در ميليمتر است.
بهعنوان مثال اگر تعداد اسپرمهاي موجود در مني يک مرد 25 ميليون در ميليليتر و حجم مني وي 3 ميليليتر باشد، اگر از 3 ميليليتر مني يک ميليليتر آن وارد مثانه شود، ممکن است سبب ايجاد ناباروري شود. تشخيص انزال پسگرد خيلي ساده و با آزمايش ادرار است. به بيمار گفته ميشود که به دنبال نزديکي، نمونه ادرار خود را جهت آزمايش به آزمايشگاه ببرد. در مرداني که دچار انزال پسگرد هستند مقادير معتنابهي اسپرم در نمونه ادرار گزارش ميشود.
مهمترين عواملي که سبب انزال پسگرد در مردان ميشوند
1 انجام جراحي روي گردن مثانه يا پروستات. شايعترين علت انزال پسگرد عمل جراحي پروستات است. انزال پسگرد بعد از عمل جراحي پروستات خيلي شايع است. 80 تا 85 درصد مردان پس از عمل جراحي پروستات دچار انزال پسگرد ميشوند. اين عارضه آنقدر شايع است که گاهي پزشکان فراموش ميکنند که قبل از جراحي، اين عارضه را به بيمار گوشزد کنند. هر نوع عمل جراحياي که عصبگيري مثانه را مختل کند، مانند عمل جراحي روي ستون فقرات کمري و نخاع يا تصادف و آسيب به نخاع، ممکن است سبب انزال پسگرد شود.
2 يکي از مهمترين علل انزال پسگرد، استفاده از بعضي داروهاست که سر دسته آنها داروهاي ضدفشار خوني هستند که سبب شل شدن عضلات جدار عروق ميشوند، مانند پرازوسين. داروي ديگر تامسولوسين است که در بزرگي پروستات در مردان مسن، براي کاهش علائم ادراري تجويز ميشود. انزال پسگرد با اين دارو نيز شايع است. برخي از داروهايي که در روانپزشکي مصرف ميشوند نيز سبب انزال پسگرد ميشوند. ليست اين داروها خيلي زياد است و به راحتي ميتوان با قطع يا جايگزين کردن داروي مسبب، انزال پسگرد را درمان کرد. خوانندگان گرامي دقت کنند که قطع يا تعويض دارو بايد حتما با نظر پزشک معالج باشد. به عنوان نمونه قطع داروهاي ضدفشارخون ميتواند عواقب زيانبار شديدي را به همراه داشته باشد.
3 برخي از بيماريها نيز سبب انزال پسگرد در مردان ميشوند که مهمترين آنها، بيماري ديابت يا مرض قند و مولتيپل اسکلروزيس يا همان بيماري اماس است. علت آن آسيب به رشتههاي عصبي است. ديابت علاوه بر اينکه يک علت شايع ايجاد اختلال نعوظ در مردان است، ممکن است سبب انزال پسگرد نيز بشود.
4 در بعضي از بيماريها مانند سرطان پروستات، لگن بيمار راديوتراپي ميشود يا به اصطلاح عامه، به آن برق ميدهند. اين اقدام سبب آسيب به اعصاب لگني ميشود و ممکن است ايجاد انزال پسگرد کند.
بسياري از موارد انزال پسگرد نيازي به درمان ندارند. در مواردي که سبب عدم رضايت جنسي در زوجين ميشود يا در مواردي که سبب ايجاد مشکل در بارداري خانمها ميشود، بايد نسبت به درمان فرد مبتلا به انزال پسگرد اقدام کرد. اگر علت انزال پسگرد آناتوميک باشد (مثلا برداشته شدن گردن مثانه توسط جراحي)، درمان گاهي خيلي مشکل خواهد بود و اگر اينگونه افراد بخواهند صاحب فرزند شوند، بايد از روشهاي لقاح مصنوعي استفاده کرد.
درمان
اگر انزال عقبگرد ناشي از داروها باشد، قطع مصرف آن داروي خاص ممکن است مشکل را برطرف کند. انزال عقبگردي که ناشي از ديابت يا جراحيهاي ادراري- تناسلي باشد، ممکن است به داروهاي داراي خواص شبيه اپينفرين مانند سودواپينفرين يا ايميپرامين پاسخ دهد. اگر انزال زودرس ناشي از دارو باشد، در اغلب موارد با قطع دارو انزال طبيعي بازميگردد اما اگر انزال عقبگرد ناشي از جراحي يا ديابت باشد، در اغلب موارد قابل تصحيح نيست. انزال عقبگرد ممکن است به ناباروري بينجامد.
پيشگيري
در افراد مبتلا به ديابت تحت کنترل نگهداشتن ديابت ممکن است از ايجاد اين عارضه جلوگيري کند. پرهيز از داروهايي که باعث انزال عقبگرد ميشوند، از ايجاد اين عارضه به علت مصرف اين داروها جلوگيري ميکند.